Karadeniz’de deniz kirliliği ve biyoçeşitlilik kaybında önemli payı bulunan “hayalet ağlar”, Karadeniz Teknik Üniversitesi’nin (KTÜ) yürüttüğü yeni ROWER projesiyle robotik ve yapay zekâ destekli yöntemlerle tespit edilip temizlenecek. Proje, deniz tabanındaki terk edilmiş av malzemelerinin ekosistem üzerindeki etkilerini izlemeyi ve ekosistem restorasyonuna somut katkı sağlamayı hedefliyor.
Hayalet ağlar ekosistemi ve ekonomiyi tehdit ediyor
Balıkçılık faaliyetleri sırasında kaybolan ya da terk edilen ağlar, su altında yıllarca kontrolsüz avcılığa devam ederek balıklar ve diğer deniz canlıları için ölümcül tuzaklar oluşturuyor. Uzmanlar, kilometrelerce uzunluğa ulaşabilen bu ağların yalnızca biyoçeşitliliği azaltmakla kalmadığını; aşınarak mikroplastiğe dönüştüklerinde deniz kirliliğini daha da artırdıklarını vurguluyor. Bu süreç, gıda zinciri ve kıyı ekonomileri açısından da uzun vadeli riskler barındırıyor.
BlackNETs’ten ROWER’a: Veriden uygulamaya
Trabzon’da 2024’te başlatılan ve Avrupa Birliği’nin Interreg Black Sea Havzası Programı kapsamında yürütülen BlackNETs projesinde, Türkiye, Romanya, Gürcistan ve Bulgaristan’ın katılımıyla deniz altındaki hayalet ağlar haritalandı ve temizlendi. Proje sürecinde yaklaşık 2 bin kişiye eğitim verildi; kamu kurumları ve balıkçılarla bilgi paylaşımı yapıldı. Çalışmalar sonunda Karadeniz genelinde yaklaşık 10 bin ton hayalet ağ toplandığı ve bu ağların biyoçeşitliliği azalttığı, parçalandıkça mikroplastik kirliliğine dönüştüğü belirlendi. Elde edilen bulgular, yeni dönemde daha ileri teknoloji ve izleme kapasitesiyle sahaya inilmesi gerektiğini ortaya koydu.
ROWER: Robotlar ve yapay zekâ sahada
AB destekli ROWER projesi, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın katkısıyla ekolojik açıdan korunması gereken sahaları önceliklendirecek. Trabzon’da başlayacak pilot uygulamada, su altı robotlarıyla hayalet ağların yerleri saptanacak ve ağlar kontrollü biçimde çıkarılacak. Aynı zamanda kamera ve yapay zekâ destekli sistemlerle su altındaki canlı çeşitliliği düzenli olarak izlenecek; böylece temizlik çalışmalarının ekosistem restorasyonuna etkisi somut verilerle değerlendirilecek.
Proje, farklı disiplinlerin ortak hareket etmesini öngörüyor: Akademi bilgi üreterek izleme ve analiz süreçlerini yönetecek; özel sektör geri dönüşüm ve bertaraf aşamalarına katkı verecek; yerel yönetimler ve kamu kurumları sahadaki operasyonları destekleyecek; balıkçılar ise hem bildirim hem de uygulama aşamalarında sürecin önemli parçası olacak.
Geniş ortaklık yapısı ve yenilikçi yöntemler
ROWER’de 14 ülkeden 34 ortak yer alıyor ve proje yaklaşık 12 milyon avroluk bir bütçeyle yürütülüyor. KTÜ, bölgesel uygulamalar ve bilimsel çalışmalarla aktif rol üstlenecek. Ekipler, stereo kamera sistemleri ve düşük tahribatlı su altı araçları geliştirerek ağların ekosisteme en az zarar verecek şekilde çıkarılmasını hedefliyor. Dört yıl boyunca sahada yoğun izleme çalışmaları planlanırken, farklı sucul habitatlarda biyoçeşitliliğin durumu ve iyileşme eğilimleri düzenli aralıklarla raporlanacak.
Hedef: Etkileri azaltmak, restorasyonu hızlandırmak
Projenin temel amacı, Karadeniz’de hayalet ağların etkilerini en aza indirmek, deniz çöplerini azaltmak ve biyoçeşitliliğin korunmasına yönelik somut adımlar atmak. Uzmanlar, Karadeniz’de belirli koruma alanlarının eksikliğine dikkat çekerek, öncelikli sahalarda yapılacak kapsamlı temizlik ve izleme çalışmalarının hem farkındalığı artıracağını hem de uzun vadeli koruma stratejilerine veri sağlayacağını ifade ediyor. ROWER ile edinilecek tecrübenin, bölge ülkeleri arasında iyi uygulama paylaşımını güçlendirmesi ve deniz ekosisteminin restorasyonuna hız kazandırması bekleniyor.
